228 stron fascynującej lektury, podróży przez historie nieznane, zapomniane lub opisane przez autorów z zaskakującej perspektywy. Zapraszamy do lektury najnowszego „Monitora ETP”.
Numer otwiera „trzęsienie ziemi”, tekst Łucji Iwanczewskiej, który brzmi jak prowokacja: „Współczesny teatr przestał mnie interesować, niczego nie przestawia mi w głowie, nie inspiruje, nie zadziwia, nie rozmawia ze mną”. To rozczarowanie i poczucie zawodu potwierdza, zdaniem redakcji, trwałość przekonania, że teatr powinien mieć jakieś szczególne znaczenie społeczne, że powinien mieć moc odnawiania naszego spojrzenia na świat, a nawet – że powinien być miejscem i laboratorium wymyślania światów nieznanych.
Przekonanie, że teatr współczesny zawodzi, że nie inspiruje, nie otwiera nowych perspektyw, rymuje się z poczuciem wyciszenia, uspokojenia, a może nawet ujednostajnienia fali krytycznej, która podniosła się na polskich scenach pod koniec lat dziewięćdziesiątych XX wieku. Ale nawet największe fale muszą kiedyś opaść. A gdy to się dzieje, pojawia się chwila stagnacji, a nawet faza dołowania. Być może taki właśnie moment przeżywamy. To byłoby pocieszające, bo momenty opadnięcia fal też nie trwają długo – za chwilę powinna się podnieść następna.
Niezależnie od tego, czy i jak szybko nadejdzie, ta chwila wyciszenia jest dobrym momentem, by spojrzeć w przeszłość – tę bliższą i tę dalszą – i zobaczyć, co w niej się zrealizowało, a co nie i właśnie dlatego może nadal stanowić pewną wartą uruchomienia potencjalność. Przeszłość, w tym zwłaszcza przeszłość teatru, jest coraz słabiej znana w swoim bogactwie i różnorodności. Historię nagminnie wykorzystuje się jako argument na rzecz utrzymania tego samego – pod hasłami tradycji i dziedzictwa pracują wytrwale siły konserwatywne, z zasady zwrócone przeciwko nieznanej przyszłości, niechętne zmianie. Wobec nieustannych, a częściej nieudanych i niemądrych niż rzeczywiście fortunnych, reform – ten odruch konserwatywny, a nawet restauracyjny, wcale nie tak trudno zrozumieć. Ale jednocześnie nie sposób pogodzić się z uproszczeniami przeszłości, które tak często wykorzystuje dla zdobycia doraźnego uznania i krótkotrwałej władzy.
Z tego powodu kontynuujemy w „Monitorze ETP” i w całej Encyklopedii Teatru Polskiego działania na rzecz ukazywania bogactwa i złożoności historii. Publikujemy źródła dotyczące dawnej codzienności, takie jaki dzienniczki Jerzego Timoszewicza, opowiadamy bogate i skomplikowane dzieje niekoniecznie dziś dobrze pamiętanych przedstawień (w tym numerze toruńskiej „Balladyny” Krystyny Meissner i jeleniogórskich „Nadobniś i koczkodanów” Krystiana Lupy, a także jego mało znany związek z STS „Cytryna”), a nawet – dzięki Halinie Waszkiel – sięgamy po zupełnie zapomniane, a kiedyś ważne i popularne teksty dla teatru. Proponujemy także odmienne spojrzenia na biografie ważnych osób twórczych (Zofii Jaremowej, Macieja Prusa, Helmuta Kajzara), zespołów (Teatr Witkacego) a nawet całych zjawisk i procesów („Wielka Reforma Teatru”). Wszystko to robimy nie tylko ze względu na zobowiązania wobec tych, którzy odeszli (a jest już wśród nich także wielu naszych przyjaciół – dwóch żegnamy w tym numerze), ale też w przekonaniu, że staranie, by przeszłe nie stało się zapomnianym, to działanie na rzecz przyszłości, której pragnień i potrzeb przecież nie znamy.
Któż może zaręczyć, że pozornie anachroniczne sztuki Tomasza Seweryna Jasińskiego nie okażą się kiedyś dla kogoś ważną inspiracją – taką, jaką tradycja ludowej farsy okazała się dla Alfreda Jarry’ego, a przez niego także dla Zenona Fajfera w jakże aktualnym dramacie, którego fragment publikujemy w tym numerze. Piszemy też o nieznanej sztuce Mirona Białoszewskiego, proponujemy nowe hasło przedmiotowe (koordynacja cen intymnych) i rozmowy z osobami tworzącymi teatry polskich migrantów we Francji i Wielkiej Brytanii. I tak między przeszłością a przyszłością, między zwątpieniem a nadzieją, otwieramy nasz kalejdoskop, potrząsając wielobarwnymi klockami w nadziei, że utworzą zaskakujący wzór, który jeśli nie zachwyci, to przynajmniej zafrapuje Czytelniczki i Czytelników.
–> PRZECZYTAJ MONITOR ETP NR 7/8 2025/2026
Treść
(Nie)moc teatru ►[ 3 ]
Warsztatowe
Łucja Iwanczewska
Teatr niezatapialny. Możliwy? ►[ 5 ]
Wiktor Uhlig
Teatr na mapie ►[ 9 ]
Zenon Fajfer
Gdy świat wyszedł z formy ►[ 15 ]
Zjazd PTBT
Marzenna Wiśniewska, Artur Duda
Sprawozdanie z VI Zjazdu PTBP ►[ 18 ]
Nowe w ETP
Teatry i zespoły
Jacek Sieradzki
Teatr im. Stanisława Ignacego Witkiewicza w Zakopanem ►[ 22 ]
Hasła
Katarzyna Waligóra
Koordynacja scen intymnych w teatrze/filmie ►[ 26 ]
Biogramy
Barbara Osterloff
Maciej Prus ►[ 30 ]
Opisy przedstawień
Zenon Butkiewicz
Balladyna ’84. Toruńska inscenizacja Krystyny Meissner ►[ 39 ]
Paweł Sztarbowski
Stanisław Ignacy Witkiewicz Pragmatyści, prem. 25 października 1981, Teatr im. Cypriana Kamila Norwida, Jelenia Góra ►[ 61 ]
Portrety dramatów
Halina Waszkiel
Literacko-teatralne portrety zapomnianych dramatów.
Kawiarnia i Emma, czyli Dwie siostry Jana Tomasza Seweryna Jasińskiego ►[ 69 ]
Dobrochna Ratajczakowa
„Honoratka” ►[ 76 ]
Teatr emigracji – nowe pokolenie
Joanna Kosmalska
The DraMakers – polski teatr w Limerick ►[ 83 ]
Polskie historie na brytyjskiej scenie
z Nicolą Werenowską rozmawia Joanna Kosmalska ►[ 87 ]
Théâtre Elizabeth Czerczuk w Paryżu
z Elżbietą Czerczuk rozmawia Natalie Moreno-Kamińska ►[ 93 ]
Komedianci APGEF i Teatr Polski w Paryżu
z Mają Saraczyńską rozmawia Natalie Moreno-Kamińska ►[ 104 ]
Odkryte
Peter Lachmann
Cierpienie – snem. W związku ze śmiercią polskiego dramatopisarza i reżysera Helmuta Kajzara (1941–1982) ►[ 112 ]
Katarzyna Winiarska-Ścisłowicz
Zofia Jaremowa. Teatr w służbie metafory ►[ 119 ]
Agnieszka Czerniak
„Nowe” dramaty Mirona Białoszewskiego ►[ 134 ]
Magdalena Raszewska
Timoszewicz i emigranci ►[ 140 ]
Kalendarze Jerzego Timoszewicza odc. 6 ►[ 146 ]
Paweł Sztarbowski
Krystian Lupa w STS „Cytryna” w Łodzi ►[ 160 ]
W pisaniu
Zenon Fajfer
Złoty śnieg (fragmenty) ►[ 167 ]
Dariusz Kosiński
Wielka reforma teatru ►[ 179 ]
Anna Wołyńczyk
Scenariusz i reżyseria – Barbara Borys-Damięcka ►[ 182 ]
Halina Waszkiel
Świat animantów ►[ 195 ]
Marek Waszkiel
Od lalki i aktora do partnerstwa aktora i animanta ►[ 205 ]
Pożegnania
Jan Kubik
Mój Brat (o Macieju Prusie) ►[ 215 ]
Dariusz Kosiński
Horbat (o Piotrze Horbatowskim) ►[ 218 ]
W czytaniu
Agata Skrzypek
Podchodząc blisko ►[ 221 ]
