Projekt „Figura czarownicy w polskim teatrze najnowszym” dr Magdaleny Rewerendy został wybrany do realizacji przez Jury VI edycji Konkursu na projekt badawczo-wydawniczy. Jest on poświęcony analizie figury czarownicy jako jednego z kluczowych symboli współczesnego dyskursu feministycznego oraz jej szczególnej obecności w polskim teatrze po 2016 roku.
Punktem wyjścia są intensywne przemiany społeczno-polityczne ostatniej dekady, zapoczątkowane odrzuceniem obywatelskiego projektu ustawy „Ratujmy Kobiety 2017” i eskalacją konfliktu wokół praw reprodukcyjnych kobiet. Towarzyszące tym wydarzeniom Czarne Protesty oraz masowe manifestacje z 2020 roku przyniosły nie tylko nową skalę mobilizacji społecznej, lecz także wyraźne przesunięcie w sferze symbolicznej: pojawienie się czarownicy jako ikony gniewu, oporu i kobiecej sprawczości.
Równolegle globalny ruch #MeToo ujawnił strukturalny charakter przemocy wobec kobiet, prowokując również polskie środowisko teatralne do krytycznej refleksji nad hierarchicznymi modelami pracy, nadużyciami władzy i patriarchalnymi wzorcami funkcjonowania instytucji kultury. W odpowiedzi na te procesy coraz silniej artykułowane były postulaty równości, inkluzywności i etyki troski, a figura czarownicy stała się symboliczną patronką zmiany – rozumianą, zgodnie z feministycznymi interpretacjami, jako kobieta niepodporządkowująca się dominującym normom społecznym i kulturowym.
Projekt analizuje, w jaki sposób polski teatr ostatniej dekady przechwytywał figurę czarownicy, czyniąc ją zarówno elementem estetyki scenicznej, jak i metaforą nowych praktyk artystycznych oraz instytucjonalnych. Od spektakli dramatycznych i performatywnych po realizacje offowe i projekty adresowane do młodszej widowni, czarownica pojawia się jako bohaterka, narratorka lub symboliczna rama opowieści. Przedstawienia takie jak „I tak nikt mi nie uwierzy” Jolanty Janiczak i Wiktora Rubina, „Chamstwo” Mateusza Atmana w reżyserii Agnieszki Jakimiak czy „Heksy” Agnieszki Szpili w reżyserii Moniki Pęcikiewicz stanowią tylko niektóre z przykładów ilustrujących skalę i różnorodność tego zjawiska.
Perspektywa badawcza projektu nawiązuje do koncepcji czarownicy jako figury marginalnej, ujawniającej głęboko zakorzenione lęki i napięcia społeczne. W tym ujęciu współczesna obecność czarownicy na polskich scenach interpretowana jest jako symptom kryzysów definiujących ostatnią dekadę – od sporów o prawa kobiet po konflikty dotyczące władzy, autorytetu i odpowiedzialności w kulturze. Projekt lokuje się przede wszystkim w obszarze feministycznych teorii i praktyk artystycznych, w których czarownica funkcjonuje jako polityczna figura oporu i narzędzie wyobrażania alternatywnych porządków społecznych.
Badania opierają się na wieloletniej analizie spektakli teatralnych, dramatów, performansów oraz tekstów krytycznych i teoretycznych, rozwijanej w ramach pracy naukowej, krytycznej i jurorskiej autorki. Dotychczasowe publikacje – naukowe, eseistyczne i publicystyczne – pozwoliły zidentyfikować powtarzalne strategie artystycznego użycia figury czarownicy oraz jej silne powiązania z aktualnym kontekstem społeczno-politycznym.
Celem projektu jest uporządkowanie i pogłębienie zgromadzonego materiału oraz przedstawienie go w formie publikacji książkowej, która podsumuje modę na czarownice w polskim teatrze po 2016 roku. Szczególna uwaga poświęcona zostanie momentowi, w którym emancypacyjny potencjał tej figury zaczyna ulegać wyczerpaniu i przekształca się w powtarzalny gest estetyczny lub retoryczny. Analiza ta pozwoli uchwycić nie tylko ważny nurt współczesnego teatru, lecz także szersze napięcia i dylematy polskiej kultury ostatnich lat, czyniąc figurę czarownicy kluczowym symbolem tego okresu.
Harmonogram
10 kwietnia, godz. 18:00 | wykład „Wędrówka czarownicy”
3 czerwca, godz. 18:00 | wykład „Nie tylko Heksy, czyli czarownica w polskim teatrze ostatniej dekady”
7 października, godz. 18:00 | warsztaty „Czarownica retoryczna”
8 października, godz. 18:00 | „Naznaczone niespójnością. Czarownice w sztuce”. Spotkanie z twórczyniami i twórcami
Magdalena Rewerenda – dr nauk o sztuce, teatrolożka, badaczka i adiunktka w Katedrze Teatru i Sztuki Mediów na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Recenzentka współpracująca między innymi z dwutygodnikiem „CzasKultury.pl”, „Dialogiem” i „Didaskaliami”. Autorka książki Performatywne archiwum teatru. Konsekwencje „Nie-Boskiej komedii. Szczątków” Olivera Frljicia (2020). Zajmuje się teatrem i dramatem współczesnym oraz zwrotem pamięciowym i archiwalnym w humanistyce. Członkini komisji artystycznej 29. Ogólnopolskiego Konkursu na Wystawienie Polskiej Sztuki Współczesnej (2022/23) oraz komisji eksperckiej projektu Nowa Generacja 2023. Jurorka pierwszego etapu 35. Konkursu na Sztukę Teatralną dla Dzieci i Młodzieży (2024), członkini Komisji Artystycznej X edycji Konkursu na Inscenizację Dawnych Dzieł Literatury Polskiej „Klasyka Żywa” (2024) i członkini komisji pierwszego etapu konkursu na dramat dla Teatru Telewizji „Narracje Nieobecne” (2025 i 2026).
Konkurs na projekt badawczo-wydawniczy
Celem Konkursu jest wspieranie badań i refleksji prezentujących teatr i sztuki performatywne w szerokim kontekście zjawisk kulturowych, społecznych, politycznych, ekonomicznych czy ekologicznych.
W ramach programu wyłaniane są projekty składające się z rocznego procesu badawczego, którego etapy są prezentowane i/lub dyskutowane publicznie w Instytucie Teatralnym w formie zaproponowanej przez autora/autorkę oraz rocznego procesu pracy nad tekstem składającym się na publikację, która zostanie wydana w ramach serii Nowa Biblioteka Instytutu Teatralnego.
